Kişisel Bir Bilgi Olarak Malzeme

Babamın aile toplantılarında keyifle yaptığı dia sunumlarıyla yaşadığı deneyimi aktarma gayreti, bireysel hafızasını aile içinde kolektif bir hafızaya dönüştürdü. Bunu mümkün kılan belgelemeye karşı duyduğu özendi. 

Çocukken dia makinesinin loş ışığında uyuklayarak dinlediğim bu hikâyelerin, arka arkaya sıralanan uzak bir coğrafyaya ait kültürel ritüellerin, adını bilmediğim balıkların ve toprak boyalı bedenlerin yanıp sönen imgelerinin, bugün ilgi alanımın şekillenmesinde değerli bir anlam taşıdığını hissediyorum. Yaşamsal bir bilgi ve deneyim, kişisel bağlarla şekillenirken, aynı zamanda yavaş bir dönüşümün kaynağı oluyor.

Çocukluğumun ilk yıllarında babamın peşinden taşındığımız Avustralya’da, yabancı olmanın sağladığı bakış, resim yapmaya duyduğum ilgiye eşlik ediyor ve ailede el emeğiyle geçimini sağlama geleneğinin uzun tarihinin ucuna eklemleniyorum. Ankara’da seramik alanında eğitimimin erken dönemlerinde erişimi kolay, yerel ve ucuz bir kil olan kırmızı kil, alçı kalıp dersinde model oluşturmak için de kullanılıyor. Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nden prehistorik bir buluntu rölyefi kırmızı kille modellerken, kurumaması için sık sık ıslatıyorum. Su ve kilin buluştuğu yüzeyden gelen koku, toprağa taze yağmış yağmur hissi dikkatimi dağıtıyor. O anı zihnimde bugüne taşıyan şey, kili paketlenmiş bir üründen, toprağa ve doğaya işaret eden köküne doğru duyduğum ilgi oluyor. Bunu izleyen yıllarda bir eğitimci olarak ilk kez verdiğim seramik ve sır teknolojisi [7] derslerinde, oldukça teknik bir konu olmasına rağmen, ham maddelerin kimyasal yapısını ve kayaçların yeryüzüyle doğrudan ilişkisini büyüleyici buluyorum. Sır terimi, reçetelerin sır gibi saklanmasına dayanmasa da onu çağrıştırıyor, uzun deneme yanılma süreçleri sonucunda elde edilen ve malzemeye dokunarak okunaklı hale gelen deneyime dayalı bir bilgiyi içeriyor.

Sanat eğitiminde, tek bir malzemeye derinlemesine odaklanmam, farklı malzemelerin yeteneklerine ve kültürlerine olan farkındalığımı güçlendiriyor. Malzemeyi, zanaat ve sanatın geçişkenliğinde, kendine özgü örtük bir bilgi kaynağı olarak kavramak, bedeni harekete geçirme biçimleri, aralarındaki hiyerarşi, dolaşıma girme hızı veya yavaşlığıyla taşıdığı içerik ilgi duyduğum bir alana bu sayede dönüşüyor. 

Yaban Düşünce serisini, yazının egemenliğinin kaçınılmaz olduğu günümüz algısında bir duraksama yaratmanın peşinde şekillendirdim. Seriye adını veren Levi-Strauss’un kitabını [8] uzun zamana yayılan bir sürede okurken, aktardığı bilginin, kategorize etmesi zor organik bağları ve doğayla kurulan derin ilişkiyi ilkel dillerin mantığında irdelemesi beni oldukça etkiledi. Yazının tarihiyle kesişen seramik tabletlerden, kâğıdın bulunuşuyla birlikte günümüze aktarımı kesintiye uğrayan metinlere kadar uzanan bu iz, malzemenin bazen yetmeyen ömrüne ve çağlar içinde değişen anlamına dair bir duyarlılık yaratıyor. Bu sayede malzeme yoluyla, sözel olmayanın, dokunarak aktarılabilecek bir bilginin peşine düşüyorum.

Levi-Strauss aynı kaynakta, eliyle iş yapan “yaptakçı”yı, elde bulunanlarla kurgulama mantığını, “nasıl olsa bir işe yarar” ilkesiyle çevresinden toparladıklarıyla biçimlenen düşünce yapısını irdeler. Yaptakçı, “nesnelerle ‘konuşmak’”la kalmaz yalnız, nesneler aracılığıyla da konuşur: sınırlı olanaklar arasında yaptığı seçimle, kişiliğini ve yaşamını anlatır. Tasarısını hiçbir zaman tam olarak gerçekleştiremez ama ona kendinden bir şeyler katar her zaman. [9]

Levi-Strauss’un yaptakçısına, sanat alanında ürettiği performatif yerleştirmelerle yakın konumlanan bir sanatçı A. Serkan Aka. Şehirden topladığı türlü materyali atölyesinde müthiş bir özenle yeniden kurguluyor. Toplama ve biriktirme eylemini, içinde yaşadığı şehrin sürekli yıkılıp yeniden inşa edilişiyle baş etme ya da ilişkilenme biçimi olarak ifade ediyor. Bu yarı makine parçası, yarı ses heykeli, yarı enstrüman olan kurgu işleri, tanımlanmaya direnen “düzensiz düzenekler”. Ne işe yaradıkları net değil, ancak bizi bir karşılaşmaya, karşılıklı tanışmaya, kolektif bir deneyime davet ediyorlar. 

Sanatçının mühendislik eğitimi ardından, uzun yıllar bir tasarımcı olarak çözüm ürettiği ve türlü malzeme ile giriştiği ilişkinin kaynağında; kırsalda büyürken malzemeye erişimin bir tüketici konumunda değil, bazı kısıtlar dahilinde gelişmesinin etkisine işaret ediyor. Ailenin ortak hafızasını şekillendiren dokuma tezgahları ve dikiş makinelerinin işleyişine tanıklığı, nesneler ve atık parçalarla kurduğu ilişkide konuşkan hale geliyor. Aka, yeni nesil endüstriyel malzemeler için sağır ya da dilsiz gibi ifadeler kullanıyor. Ağaç gibi doğal ve güçlü bir malzemenin kendine has hareket dinamiğine uyum sağlamanın, onu gözetmenin gerekliliğine kıyasla, yeni nesil endüstriyel malzemelerin daha söz dinleyen bir yapısı olduğunu ekliyor. Çevreden topladığı materyallerin çeşitliliği üzerine kurguladığı diyalog, gündelik olanın hafızasına yöneliyor.

Aka, aynı zamanda Tophane Noise Band grubunun bir üyesi. Kentin atıklarından, hurda ve geri dönüştürülmüş malzemelerden ürettikleri sesle emprovize performanslar gerçekleştiriyorlar. Çoğunlukla Aka’nın oluşturduğu bu düzenekler, ses çıkarmanın en ilk haline bir kazı niteliğinde. Enstrüman yapımının hassasiyetinden edindiği bilgiyi tersine yürüyerek, basit düzeneklerle sesi araştırıyor.

Yakın zamanda gerçekleşen yerleştirme ve performansları Batak Arşiv [10] şehrin denizle kesiştiği kayalıklarda, beklenmedik kalabalıklarla temasa olanak tanıyor. Lodos izin verirse kayalıklara yerleştirilen su flütlerinin sesi şehrin gürültüsüne karışıyor. Denizin kıyısında su flütleri çalınırken emprovize gerçekleştirdikleri performansta, sokaktan geçen insanların ve hayvanların karşılaştığı, etkileşime açık bir kamusallığı, kısa süreliğine yaşama deneyiminin dönüştürücü etkisine şahit oluyoruz. 

Levi-Strauss’un ilkel yerine “ilk” [11] olana yaptığı vurgu, sanat üretiminde bir tür geriye doğru bakış olarak kendini gösterir. Bugün dijital olanın yarattığı etki altında, maddi olana yeniden bakmak ve elde kalanların anlamını gözden geçirme refleksi, yaşamla gerçek bir temas üzerine yeniden düşünmeye çağırır. Bir sanatçı, döşemeci, arkeolog ya da bir performans sanatçısı için malzemenin taşıdığı anlam üzerine düşünmek, potansiyeli olan bir tartışma açabilir mi? Hem zeminde farklı üretim alanları alışveriş halindeyken, kişilerin ve nesnelerin birbiriyle kendine has ilişkilerinin yarattığı özgün durumda, beklenmedik form ve anlamlar kazanan malzemeyle karşılaşırız.

Yeryüzüyle kurulan araçsallaşmış ilişkinin bizi getirdiği çıkmazda, insan olmayanla etkileşimin etik sınırına gelmişken, canlı cansız ayrımına girmeden, maddi olanın anlamı [12] bugün odak noktasıdır. Bu nedenle her temas alanı, bütüncül bir bakışla incelikle kavranmayı gerektirir. Maddi olanla etkileşim, tüm üretim sürecini canlı ve karşılıklı bir deneyime dönüştürür. Bize kendini açabilecek bir işbirlikçi olarak konumlanır. Temelde malzeme adı altında burada belki de açmaya çalıştığım şey, her tür temasın bir hafıza ve farkındalıkla genişlemesinde, o elimizde tuttuğumuz şeyin bizimle konuşmaya başlamasını duyabilir olmak. Sınıflandırmak yerine dönüşmeye açık bir bakışı çağırır. 

İnsan ötesi bakışta, malzeme olarak tanımlanan da sürekli dönüşümün sosyal aktörlerinden [13] biri olarak, mikro ve makro ölçekte birbirine doğru gerçekleşen bir alışverişin parçası olarak konumlanır. Burada ilişkilendiklerimizle kurduğumuz bağın, kendine has dünyasını gözetmekle oluşan bir etkileşim alanı söz konusudur. Malzeme burada katı değil, sesiyle, tavrıyla tanışmayı gerektiren, ilişkiler yumağıdır. 

Malzemeyle etkileşimde kişiselleşen bir diyalog kurmak oldukça yavaş bir ritim ve birikim isteyebilir, ya da hiç tanımadığınız bir malzemeyi tamamen yanlış yerde kullanarak da yol almak mümkün. Teknik bir beceriyle ilişkilendirmekten öte, farklı disiplin ve alanlarla temas kurarak gelişiyor, yanlış zamanda yanlış yerde olmaktan beslenen deneysel bir süreç. Toprağın huyunu suyunu anlamak, bir plastik borunun çıkardığı sesi duyabilir hale gelmek ve onun denizle konuşmasını dinlemek için malzemenin dilini çözmek, basit gibi görünen ancak uzun bir yolculuk sonunda varılabilen bir yer. Malzemeyle düşünmek, taşıdığı tüm tarihsel ve kültürel bağlarla birlikte içine gömülü olana karşı kişiselleşen bir algıyla, özgün bir duruma alan açma potansiyelini her zaman barındırıyor.