Merkez-kaç Kuvveti Üzerine

Öte yandan Paulo Freire’nin eğitimde banka sistemi olarak tabir ettiği yaklaşıma benzer bir şekilde sanat eğitiminde de kanonların atölye hocası tarafından genç dimağlara aktarıldığı, öğrencilerin bu “doğru” bilgiyi yeniden üretmesinin beklendiği geleneksel sanat eğitimi modellerinin hakimiyetinin sürdüğünü söylemek yanlış olmaz. [3] Öğrenci, atölye hocası tarafından aktarılan bilgiyi yeniden üretirken sadece sanat alanında kabul görmüş değer sistemini devam ettirmez, mevcut iktidar kurgusu da bu hiyerarşik yapıda yeniden üretilir. Sanat eğitiminde bankacı model, hocanın içselleştirdiği kendisine de kendi hocaları tarafından aktarılmış bir beğeni ve değer sistemi üzerinden işler. Henk Slager’in feodal bir sisteme benzettiği bu eğitim modelinde, atölye hocasının kriterleri sorgulanamaz bir otorite alanı kurar. [4] Bu durum özellikle atölye eleştirileri sırasında hoca için ucu açık bir hareket alanı oluşturur. Sanat yapıtının doğasındaki ölçme belirsizliği karşısında pozisyonunu korumak isteyen hoca, eleştiriyi en iyi bildiği estetik ve teorik doğrulara çeker. Hoca, neyin sanat sayılacağına, eleştiride kimin sesinin duyulacağına hikmetinden sual olunmaz bir yerden karar verir gibi görünür. Banka modelinden farklı olarak burada aktarılması meşru bilgi atölye hocasının mistik bir şekilde kendisine mal ettiği kabul akademik sanat kanonları sistemidir. Freire’nin “sorun ortaya koyan”, problemi gören eğitim modelinde ise bilgi aktarılmaz, diyalog yoluyla birlikte üretilir. Danışan ve danışman arasında başka türlü bir ilişki kurulur. 

Bu alternatif modelin Ahmed’in şikâyetçi ve huysuz feminist pedagojisine de yakın olduğu söylenebilir. Şikayet kurumsal yapılar içerisinde süregiden mevcut bilgi rejimine karşı bir huzursuzluktan çıkar. Dilek, istek ve şikayet mevcut yapılara karşı yapılmış bir hamledir. Burada eleştiri merkezi bir rol oynar. Ama nasıl bir eleştiri?

Doğa Çal, Ahmet Mert Hasret ve İrem Sezer’in aktardığı “Eleştirel Geri Bildirim Çemberi” [5] bu değişikliğini araştıran bir uygulama önerisiydi. Ekibin, farklı kurumlarda deneyimledikleri atölye eleştirilerinin yarattığı yöntemsel tıkanıklıklara karşı bir arayış olarak oluşturdukları çember, Liz Lerman’ın geliştirdiği eleştirel geri bildirim sürecine yaslanıyordu. Bu uygulamanın özü, hiyerarşik bir eleştiri döngüsünde saldırı-savunma hattında kalan öğrenci için, kendi çalışması üzerindeki söz hakkını koruyan ve tarafsız sorular üzerinden ilerleyen bir diyalog mekanizması kurmaktı. Böylece farklı bölümlerden, farklı üretim pratiklerinden ve eğitim düzeylerinden gelen katılımcıların deneyimlerinde eleştiri, bir yargılama aracı olmaktan çıkarak başka türlü diyalog kurabilmenin olasılığına dönüşüyordu.

Ekip, çemberdeki iletişim yöntemlerini anlatırken, Lerman’ın metodunun temelini oluşturan “protokol” kelimesi sıklıkla kullanıyordu. Protokol, devlet işlerinde, resmi törenlerde uyulması zorunlu olan nezaket ve usul kurallarının bütünü olarak tanımlanıyorsa eşitlik vaat eden bir iletişim metodunda protokol ne anlama gelir? Bir seri kural olarak duyulma riski taşıyan protokol dili, kimsenin bir diğerini yargılamaması için ve eleştirinin yaratabileceği muhtemel duygusal yüke karşı bir koruma hattı gibi kullanılıyor gibi geliyordu kulağa. Bu haliyle bazen fazla kişiselleşen eleştiriyi makul bir mesafeye çekmeye mi yarıyordu bu protokol yoksa fazla bürokratik bir dille “protokol” olarak tanımlanan şey aslında kolektif bir diyaloğun zeminini belirleme çalışan bir topluluk belgesi miydi? Topluluk içerisinde kendimizi güvende hissedebileceğimiz bir alan yaratmak isteyen “topluluk belgesi” birarada olabilmenin imkanlarını düşünürken, “protokol” fikri sanki birbirimizi fazla bürokratik ve güvenli bir mesafede tutuyor olabilir mi?  

Rekabetçi bir zeminde hareket etmeye çalışan, bu rekabetin içinde çokça reddedilen, bazen kabul edilen ve bütün bu eleştiri döngüsü içerisinde bireysel imzasını kurmaya çalışan biri için bu geri bildirim pratiği bireysel üretimi merkeze alan bir eleştiri türünü halen bir ön kabul olarak sunma riskini taşıyor olabilir. Hangi soruları, kimin ve nasıl soracağına karar vermek belki daha önce bize yöneltilmiş soruların biçimine dikkatimizi çekebilir, ama protokoller kendi kurallarıyla kendi hiyerarşilerini de yaratabilir.

Çemberdeki katılım yoğunluğunun yüksek lisans ve sanatta yeterlik düzeyinde olması da rastlantı değil, bu aşamadaki öğrencilerin geri bildirime karşı duydukları ihtiyaç ve uygulama arayışıyla ilgili. Nitekim çember katılımcılarından  lisans öğrencisi olan Deniz’in, bu uygulamaya katıldığında geri bildirim almak ve onunla ne yapacağını bilmek konusunda diğer katılımcılar kadar olumlu bir deneyim elde edemediği ekip arkadaşları tarafından aktarıldı. Bu da yukarıda bahsettiğimiz eşiğe işaret ediyor. Doğru cevapları verdiğinde kazanarak başarılı olmaya alışan öğrencinin, doğru bilinenlerin de eleştiriye açık olduğu fikrine ve bunun yarattığı belirsizliğe alışması pek de kolay olmuyor. Değerlendirme kriterlerinin kaygan, belirsiz ve kırılgan olduğu bir alanda lisans eğitimine başlayan öğrenci teyit edilmek, beğenilmek, onaylanmak isterken herhangi bir soru bir tehdit gibi hissedilebiliyor. Tekniği ve teoriyi geliştirmeye verdiğimiz çabayı, özeleştiriye ve eleştiriye karşı da vermemiz gerektiğini düşünüyoruz. Süreç içinde düşünceleriyle ne yapacağını bilmeden sürekli dışarıdan fikir/eleştiri “alan” öğrenci bu aldıklarıyla baş etmeyi nasıl öğrenecek? 

Kolektif üretimi alternatif bir alan olarak dışarıda aramak zorunda kalmamızın nedeni, eğitimin içinde ona yer olmaması olabilir mi? Peki bu konuşmalar neden bir sanat fakültesinde gerçekleşti o zaman? Sanat akademileri hala piyasanın dışında alternatif bir alan yaratma iddiasında olduğu için mi? Bireysel imzayı merkeze alarak sanat piyasasının en başat sermayesini, yalnız sanatçı mitini körükleyen sanat okulları içinde kolektif üretimi, merkez-dışı alternatifleri  düşünmek mümkün mü? Eleştiriyi dönüştürmek sadece iletişim meselesi değil, kolektifliğin ön koşulunu kurmak gibi gözüküyor böyle bakınca.

“Bazı Hocalar Kendi Fikri Olan Öğrencileri Sevmiyor”

O gün salonda şikâyet eden öğrenci sayısı pek de fazla değildi. Acaba tavrımız ve yöntemimiz fazla mı üstten geldi? Sandalyesini karşıya koymuş ve bilen bir yerden konuşan bir otorite gibi mi görünüyorduk? Yoksa şikâyetleri dillendirmenin tehlikeli olduğu fikri onların sessiz kalmasını, kenarda köşede güvenli alanlar içerisinde fısıldanmasını mı gerektiriyor?  Taleplerimizin karşılanmadığı, şikayetlerimizin dinlenmediği kurumsal yapıların içinde olduğumuzu kabul etmemiz mi gerekiyor? Yakın zamanda gerçekleşen öğrenci protestoları sırasında muhatabına derdini anlatma fırsatı bulan öğrencilerin şikâyetlerini bir tuvalet kağıdı talebine indirgeyerek itibarsızlaştıran bir kurumsal yapı içerisinde; öğrencileri gerçek bir diyaloğa teşvik etmeye çalışmak biraz nahifçeydi belki de.

Günün sonunda Dilek ve Şikâyet kutularını açtığımızda karşımıza çıkan bazı şikâyetleri kiminle paylaşsak bilemedik. Kimi çok doğrudan, neredeyse itham ederek, kimi de isimsiz ama son derece net konuşuyordu. Ortaya çıkan notlardan bazıları somut ve keskin bir dille yazılmıştı. Birkaç öğrenci, stüdyolar arasındaki çekişmeden ve güç dengesinden şikâyet ediyordu. Kimi kendi görüşlerine sahip olmanın kendileri için bir avantaj değil, aksine aleyhlerine bir unsur olarak değerlendirildiğini hissettiklerini yazdı. Bağımsız fikirleri olan öğrencilerin belirli öğretim görevlileri tarafından olumsuz görüldüğüne dair şikâyet, belki de bu kutudaki en keskin şikayetlerden biriydi. Sorgulayan, beklenen estetik tercihlerden sapan, stüdyonun hâkim beğeni kültürüne meydan okuyan bir bakış açısı getiren öğrenci, ilgilenilmesi gereken bir zihin olmaktan ziyade, yönetilmesi gereken bir sorun haline geldiğini hissediyordu.

Şikâyetten Dedikoduya

Sonrasında Merkez-kaç Kuvveti’ne katılanlarla daha gayri resmi konuşmalarda etkinliğin kritiğini yaptık. Ya da daha gayri resmi bir dille söyleyecek olursak dedikodusunu. Zira dedikodu resmi şikâyetin tehlikeli olduğu bir kurumda, şikâyetin yer altına indiğinde aldığı, resmi kanallardan geçemeyeceğini bilen şikâyet olarak tanımlanabilir. Dileklerin ve isteklerin duyulmadığı bir yapıda elde kalan şey bu belki de.

Şikâyet eden kişi histerik veya zor biridir; dedikodu yapan kişi güvenilmez veya önemsizdir. Şikayet eden kişi bu şekilde etiketlendiğinde söylenenler itibarsızlaştırılır. Kurum artık kendisine yöneltilen eleştiriyi dinlemek zorunluluğundan kurtarır kendini. Oturumların sonunda gelen “biz eleştiriye her zaman açığız” sözünün ardında ne kadar açıklık ne kadar kendinden emin bir kapalılık olduğu bu anlamda şüpheli görünüyor. Ahmed’in kurumların yaptıklarını söyledikleri ile gerçekte yaptıkları arasındaki “uçurum” olarak adlandırdığı şeye işaret ediyordu belki de bu ifade. Bu şikâyetler gerçekten dinlendi mi? Bu bilgiye şimdi ne olacak? Çünkü tarihsel olarak kurumun bir sonraki hamlesi, bu bilgiyi dinlemek, endişeli ve ilgili görünmek ama hiçbir şeyi değiştirmemektir. 

Öte yandan beraber şikâyetlenmek yapısal bir değişimi sağlamayı başaramasa da çok önemli başka bir şeyi başarabilir: başka türlü güven ağları ve komüniteler kurar. Bu, marjinalleştirilmiş insanların kurumsal ortamlarda hayatta kalması ve gelişmesi için hayati öneme sahip olabilecek duygusal bir bilgi üretimi ve dayanışma pratiğidir. Makul gözükmek için sustuğumuz meseleler ortaya döküldükçe kurumun inşa ettiği sorgusuz sualsiz yapının arızaları daha da belirginleşir. Deneyimlerinin kişisel ya da istisnai olduğunu düşünenler bunun yapısal ve yaygın bir durum olduğunu hissetmeye ve yalnız olmadıklarını anlamaya başlayabilirler.

Şikâyet ve dedikodu bu açıdan bakıldığında, kolektifliğin bastırılmış biçimleri olarak görülebilir. Resmi kanalların tıkandığı yerde bilgi yine de dolaşıyor, ama artık yer altında. Düşünmeye devam etmek için de sizi de şikâyet etmeye davet etmek istiyoruz etkinlik boyunca mekânda asılı duran sorular eşliğinde.Cevaplar belki tek başına değil, birlikte duyulduğunda anlam kazanıyor. Zira birlikte şikâyetlenmek, yalnızca memnuniyetsizliği paylaşmak değil, yapısal olanı görünür kılmanın kolektif bir pratiği. 

Eleştiri ve Geri Bildirim Üzerine Sorular

1. Başarıyı belirleyen kriterler sizce nelerdir?  
2. Eleştirinin kriterleri sizin için açık ve net mi? Neye göre değerlendiriliyorsunuz?
3. Şu an içinde bulunduğunuz kurumsal yapıların (sanat kurumları, sanat okulları, yarışmalar vs.) eleştiri kültürü ve başarıyı tanımlama biçimleri sizi nasıl şekillendiriyor? — ve bunu ne zaman fark ettiniz?”
4. Atölye eleştirilerini yeni bir düşünceye kapı aralayan bir deneme/yanılma alanı olarak mı, yoksa bitmiş bir işin “savunma sahası” olarak mı deneyimliyorsunuz? Bu ikisi arasında geçiş anları oluyor mu?
5. Özellikle seçiçi ya da sonuç belirleyici bir jüriden gelen eleştirilerin bir tür güç hiyerarşisi yarattığını  düşünüyor  musunuz? Bu dinamiği nasıl yönetiyorsunuz?” 
6. Bir eleştiriyi “bu kişi beni görüyor” diye hissettiren nedir?
7. Eleştirinin yapıldığı yer ( atölye, yarışma sonuçları vb.) geri bildirimi nasıl etkiliyor?
8. Başka türlü bir eleştiri / geri dönüt modeli nasıl olabilir? Buna dair deneyimleriniz var mı?
9. Çalışmalarınıza dair en sık duyduğunuz eleştiri ne? Bu size ne hissettiriyor?
10. Eleştiriyi savunmaya hazır bir modda bir saldırı olarak değil de, bir veri olarak karşılamak onu “yakalama” refleksini barındırdığını düşünürsek bunun karar alma biçiminizi nasıl dönüştürdüğünü düşünüyorsunuz?
11. Eleştiri sonrası işinizde yaptığınız değişiklikler “gerçekten ikna olmaktan” mı, yoksa “onaylanma ihtiyacı”ndan mı kaynaklanıyor?
12. Eleştiri ve özeleştiri arasında nasıl bir denge kuruyorsunuz? İç sesiniz ve dış ses birbiriyle nasıl konuşuyor?
13. Hem eleştirilen hem eleştirmen konumunda bulunduğunuzda (akran eleştirisi, ortak sergiler vb.) bu rol değişimi sizi nasıl etkiliyor?
14. Aklınızda kalan, yıllar geçse de unutamadığınız, sizi dönüştüren ya da kapatan bir eleştiri var mı ?
15. Eleştiren konumundayken hangi zeminden (teknik, teorik veya duygusal vb.) konuşuyorsunuz ve bu üslubunuz kişiden kişiye değişiyor mu?

Dilek-İstek-Şikayet Kutusu

Bu linki tıklayarak soruları cevaplayabilirsiniz.