Bakımın Kamusal ve Kent(sel) Hali: Kentin Oturma Odaları, Bostanları ve Mutfakları

“Canım elbette buluşalım ama o kadar yolu tepip bir kahveye dünya para vermek?… Bir de otobüste ayakta gitmekten dizlerimde derman kalmıyor zaten, evden çıkmasak?”

“Yaz olsa neyse de şimdi kış vakti hava kararınca eve dönerken tedirgin oluyorum. Hırlısı hırsızı…Haberlerde görmüyor musun her gün bir kadını öldürüyorlar. Bir de eve dönünce ‘neredeydin, neden geç kaldın?’ sorgusuna çekilmek var… Değmez.”

“İşten çıkınca annemi doktora götüreceğim, sonra da hızla eve gidip yemek yapmam lazım! Bitmiyor abi iş bitmiyor!”

Bu alıntılar bir araştırmadan değil, İstanbul’un farklı güzergâhlarında, toplu ulaşımda kulak misafiri olduğum telefon konuşmalarından aklımda kalanlar. Kentsel kamusal alanın görünmez duvarları, gündelik hayatta kadınlar için farklı nedenlerle sürekli olarak yeniden inşa oluyor. Yaş, etnisite, sınıf gibi farklılıklarsa kamusal alanın özgürce kullanımının önündeki engelleri çeşitlendiriyor. Peki kamusal alan neden önemli? Kamusal alan, insanların sadece kalabalıklar halinde bulundukları yerler değil, birbirleriyle temas edebildikleri ve dayanışma zemini bulabildikleri alanlar da değil mi? Kamusal alanın özgürce kullanılabildiği bir kent, ihtiyaç duyulan bakımı alıp verebildiğimiz bir yer olma özelliğini de taşımalı.

Bir Umuttu Yaşatan İnsanı… Kamusal Alan

Kamusal alan; kent, cinsiyet ve dayanışma üzerine düşünen ve yazanları tartışmalara umutla davet eden bir kavram olmayı sürdürüyor. Son kırk yılda demokrasi, sosyal adalet ve mücadele için dönüp dolaşıp yeniden ele alınması, kavramın bir ölçüde barındırdığı farklılıkla karşılaşma ve dayanışma potansiyeliyle ilgili görünüyor. Buna paralel olarak da kentsel kamusal alanın olanaklarını ve görünmez sınırlarını açığa çıkarmak feminist politikanın, feminist kent araştırmacılarının gündeminde önemli bir yere sahip. Kadınlar için kamusal alanın sınırları ve kamusal alana erişimdeki engeller üzerine yapılan çok sayıda çalışma bulunuyor. [1] Araştırmalar kadınların kenti deneyimleme hakkına erkeklerle eşit ölçüde sahip olmadığı; mekân, zaman, giyim, tavır ve davranışlar gibi ölçütler nedeniyle kamusal alanı erkeklerden çok daha kısıtlı kullanabildiği yönünde bulgular sunuyor.

Dünyanın farklı yerlerinde, farklı ölçeklerde yaşanan çoklu krizlerin, yükselen neoliberal kentsel politikalar ve toplumsal cinsiyet karşıtı hareketlerin Türkiye’de de karşılık bulduğunu gözlemliyoruz. Özellikle son on yılda, toplumun çeşitli kesimlerinden kadın ve LGBTİ+ların kentsel kamusal alana erişimlerinin ve bu alanlardaki mevcudiyetlerinin daraldığı, buna karşılık yeni, farklı kamusallıkların ortaya çıktığı bir dönemdeyiz. Sınırların artmasında ekonomik kriz, artan işsizlik, yoksulluk gibi “görünür” nedenlerin yanında; ataerkil toplumsal cinsiyet rollerinin, erkek şiddetinin ve toplumsal cinsiyet karşıtı politikaların da önemli etkileri var. Bu sınırlar, kadınları farklı şekillerde güçsüz kılma, yaşamdan izole etme, dayanışma imkânlarından alıkoyma ve psikolojik zorluklara karşı daha savunmasız hale getirme gibi tehditler barındırıyor.

Toplumun farklı kesimlerinden kadınların kamusal alana erişimi ve kamusal alandaki mevcudiyetiyle ilgili olarak üç belirgin ve ortak engelden söz edebiliriz: Toplumsal cinsiyet rollerine bağlı bakım yükü, ekonomik kısıtlar ve güvenlik. Yaş, çalışma durumu, medeni durum, çocuk sahipliği, etnisite ve sınıf gibi farklı kategoriler dikkate alındığında, kadınların kamusal alana erişimlerini kısıtlayan etkenler arasında bakım emeği yükünün ortak bir unsur olduğu görülür. Evin, mahallenin dışına çıkabilmek ancak döngüsel ve sonsuz bakımın önceliklendirilmesinin ardından bir ihtimale dönüşür. Toplumun geniş bir kesimi için, özellikle de çalışmayan kadınlar için ev işini, ev işi organizasyonunu, çocuk/hasta/yaşlı bakım sorumluluğunu yerine getirmeden ev dışında olabilmek bir hayli güçtür. Bununla birlikte ataerkil toplumsal normların yol açtığı sorgulama ve baskılar, kadınların ev dışına sınırlı, hesap verir şekilde ve kimi zaman izinle çıkmasına neden olur. Bu da kadınları, yaşamı gözetim altında, izole, dar mekânlarda geçirmeye mecbur bırakır. [2]

Bakım Dünyayı Dönüştürür mü?

Dolores Hayden’ın klasikleşmiş The Grand Domestic Revolution (Büyük Evsel Devrim) isimli kitabında [3] ev işinin ve bakım emeğinin ne kadar uzun zamandır feministlerin gündeminde olduğunu okurken, mutfaksız ev fikirlerinin, ortak bakım alanlarının ve kolektif ev işlerinin feminist düşünce tarihi için hiç de yeni olmadığını yeniden hatırlarız. Ev işi ve bakımla ilgili yükün adil şekilde paylaşılmadığı bir dünyada, bu emeği ev dışına çıkarmak ve kolektifleştirmek, bunu yaparken de sadece kadınları düşünmemek, geleceğe dair dönüştürücü bir değişim talebidir. Bu taleplerin yaygın ve sürdürülebilir şekilde karşılık görmesi mümkün olmasa da bugün bakım emeği yükü, farklı feminist mücadeleler sayesinde geniş kesimlerin gündeminde gelişmiş bir kavramsal çerçeveye sahip bir konuya dönüştü. Bununla birlikte, bakım meselesinin kamusal ve politik bir sorun olarak görünür hale gelmesinde yalnızca feminist mücadeleler değil, son yıllarda derinleşen bakım krizi de etkili oldu. Özellikle sosyal refah devleti politikalarının gerilemesi ve neoliberal piyasalaşma sürecinin bir sonucu olarak, bakım hizmetlerinin özelleşmesi, “tüm bu ev işlerini ve bakımı kim sağlayacak?” sorusunu hayati bir kriz haline getirdi. Dünya Ekonomik Forumu’nun Future of Jobs Report 2023 verilerine göre, “bakım, kişisel hizmetler ve esenlik” alanındaki mesleklerdeki işgücü açığı, bu alanların gelecekte daha da ihtiyaç duyulan yetkinlikler olarak önem kazanacağını gösteriyor.  Bu da bakım krizinin küresel ölçekte ele alınan bir mesele olduğuna işaret eder. [4]

Bakım Kolektifi, Bakım Manifestosu’nda (2021) evrensel bir bakım toplumu inşa edebilmek için “çoklu bakım” adını verdikleri yeni bir etik çerçeve sunar. Bakımın kolektif sağlanmasına yönelik bakış açımızı zenginleştiren bu metinde, kolektif bakımın kimler tarafından nasıl sağlandığına ve sağlanabileceğine dair farklı örnekler yer alır. [5] Afro-Amerikalı topluluklarda, ırkçılık ve yoksullukla mücadelenin bir aracı olarak çocuk bakımının nasıl kolektif olarak deneyimlendiğinden, 1970’lerde feministlerin çocuk bakımı ve ev işlerini eşit paylaşmak amacıyla kurdukları kolektif yaşam düzenine; kuir bireylerin hayatta kalabilmek, bakım ihtiyaçlarını karşılayabilmek için arkadaşları ve sevgilileriyle kendi “seçilmiş ailelerini” kurmalarından, bugün yaygın kullanılan dijital platformlarda, trans bireylerin birbirlerine bilgi ve duygusal destek sağlama yollarına kadar pek çok farklı bakım ve dayanışma örneği paylaşılır. Bu feminist etik yaklaşım, bakım işinin sadece annelerin veya kadınların sorumluluğu olmadığını; başkalarının çocuklarına, mültecilere, topluluğa ve çevreye bakım vermenin de eşit derecede değerli olduğunu savunur. Bununla birlikte, devletin ve toplumun bakım verenlere ve alanlara yeterli zaman, kaynak ve altyapı sağlaması zorunluluğunun da altı çizilir. Bakım odaklı bir gelecek tahayyülünde olası politikanın ilk öncülü, insanın özerk ve izole bir birey olmadığı, hepimizin “karşılıklı bağımlı” canlılar olduğumuzu kabul etmektir. [6] Bu yaklaşım bakımı sadece özel alanla sınırlı bir eylem olmaktan da çıkarır.  

Bakımı Joan Tronto’nun (1993) tarif ettiği gibi “dünyamızı içinde olabildiğince iyi yaşayabilmek adına sürdürmek, idame ettirmek ve onarmak için yaptığımız her şey” olarak ele alırsak, belirli eylemler bütününden ziyade ilişkisel bir etik dünya görüşüne yaklaşmış oluruz. Bu perspektif, bakım meselesini geleneksel özel-kamusal ayrımının ötesine taşıyarak politik bir zemine oturtur. Bu bağlamda, kenti ve kentsel tasarımı karşılıklı bir özen ilişkisi içinde olan tüm canlıların etkileşim alanı ve bir “onarım sahası” olarak yeniden düşünmek mümkündür. İnsanların ve diğer canlıların bir araya gelerek karşılıklı bağlar kurabileceği parklar, yeşil alanlar, kütüphaneler, kent meydanları ve topluluk merkezleri, toplumsal ve ekolojik bakımı somutlaştıran mekânsal müşterekler olarak yeniden tahayyül edilebilir. [7] Böylece kentsel mekânı, kamusal alanı bakımla birlikte düşünmek ve bunu talep etmek, tek başına bir tasarım meselesi değil, bir etik dünya görüşünün ve feminist bir yaklaşımın devamı niteliğinde bir talep olarak dile gelir.   

Bakım Veren Kentler: Bakım Sokağa Taşarsa

Covid 19 pandemisi sonrasında bakım, kent çalışmalarının da gündeminde yer kaplamaya başlar. Bu alanda araştırma yürütenler, bakımın sadece ev içinde veya dışarıdan hizmet alınarak çeşitli kurumlarca sağlanan bir eylem olmadığını, şehir planlaması ve kentsel adalete de yön verebilecek bir vizyon olduğunu savunurlar. Bakımı sadece kimin kime hizmet verdiğine dair kısır bir sosyal politika tartışmasından çıkarıp, ilişkisel ve dönüştürücü bir çerçevede ele alırlar. Şehirlerin fiziksel olarak nasıl planlandığı, kamusal alanların kimleri kapsayıp kimleri dışladığı ve eşitsizliklerin mekâna nasıl kazındığı bir kentin “bakım kapasitesinin” en görünür göstergeleri arasında yer alır. Gerçek anlamda şefkatli ve destekleyici bir şehir kurmak hem kurumsal mekanizmaların dönüştürülmesi hem de kent sakinlerinin gündelik karşılaşmalar yoluyla birbirleriyle bağ kurmasıyla mümkündür. [8]

Kent araştırmalarında bakım tartışmaları, mekânlar, özneler ve dayanışma pratikleri gibi farklı niteliklere odaklanır. Bu çalışmaların bir kısmı, yaşayanların kamusal alanda birbirleriyle ilgilenebildiği, çeşitli dayanışma imkanlarını alıp sunabildiği mekânların önemini vurgularken (sığınma evleri, kütüphaneler, evler, parklar, gıda kooperatifleri gibi) diğer kısmı, kentteki fiziksel çevrenin (binalar, kaldırımlar, arabalar ve bebek bakım alanları gibi) bakımı nasıl şekillendirdiğini ya da nasıl zorlaştırıp kolaylaştırdığını inceler. Bunların yanı sıra bir grup çalışma da evsizler, mülteciler, göçmen kadınlar gibi hem bakım yükünü üstlenen hem de bakım ihtiyacı olan kesimleri çalışmalarının merkezine alır. [9] Bakım eksikliğinin ve ihmallerinin haritasını çıkararak, kentteki bakım yükünü çeken marjinalize edilmiş grupların görünmez emeğini görünür kılmak da bakım veren şehirlerin üstlenebileceği müdahalelerden biridir. [10] Bu çalışmalar sayesinde “şefkatli şehir” (caring city) kavramını bir hayal olmaktan çıkarıp, adil bir kentsel toplumsal dönüşüm aracı olarak konumlandırmak mümkün olabilir. [11] Williams “şefkatli şehirler” kurmanın, neoliberalizmin yarattığı adaletsizliklerle mücadele ederken, kolektif sorumluluğu ve karşılıklı bağımlılığımızı kabul eden bir “feminist bakım etiği” ile mümkün olabileceğini savunur. [12] Şefkatli şehir tanımı kapsamında, bakım veren şehir örnekleri çok yaygın olmasa da bu etik yaklaşımdan yola çıkarak dönüşüm içinde olan kimi şehirleri incelemek ilham vericidir. Bunun için pek çok çalışmada öne çıkan, iki şehrin uygulama örneklerine yer vereceğim.

İspanya’daki “Barcelona en Comú” (BComú) (2015-2021 dönemi) yönetimi, bakımı kadınların ve özel alanın bir sorunu olmaktan çıkarıp kamusal ve politik bir mesele olarak yeniden tanımlar. Bu deneyim sadece bakım alanlarını değil, görünmez bir biçimde bakım veren işçileri de merkeze alması açısından çok önemlidir. Örneğin pandemi döneminde yürütülen Bize Bakanlara Biz de Bakalım kampanyasıyla zengin mahallelerde çalışan yatılı göçmen işçilere yasal hakları anlatılır ve dayanışma gösterilir. Ayrıca göçmen kadınların kurduğu Mujeres Pa’Lante [13] gibi bakım kooperatifleri desteklenerek öz örgütlenme teşvik edilir. Belgesiz göçmenlerin resmî kayda geçirilmesine yönelik çalışmalar yürütülerek  onların sağlık, barınma ve eğitim hizmetlerine erişimleri güvence altına alınır. [14] Bakım veren işçileri, göçmen kadınları gören ve onları destekleyen bir yaklaşımla sürdürülen bu yönetim, kesişimsel bir bakış açısını yönetime dahil etme çabası gösterir.