Antik Bir Ritmin Çağdaş Seyri

Tiyatro festivali durakları arasında gezinirken, 21 yıl önce konakladığımız Bergama Öğretmenevi’nin yıkıldığını öğreniyorum. O zamanlar Çamlı Park’tan tepeden baktığım Bergama Otogarı’nın yerinde bugün BerKM var. O yıllarda coşkulu karşılaşmalara ev sahipliği yapan Bergama Stadı ise şehrin merkezinden çeperine taşınmış, yerini Millet Bahçesi’ne bırakmış. Domuz Alanı’nı tasarlayan mimar Cengiz Bektaş’ın imzasını taşıyan Cumhuriyet Meydanı ise eskiden olduğu gibi bugün de Bergama halkının özel günlerini kutladığı ve mitinglerini gerçekleştirdiği bir alan olarak yerinde duruyor.

Teleferik Akropol’e doğru tırmanışına devam ederken, askeri alanın bir kısmında TOKİ konutları yükselmiş. Atölye sürecinde şehrin nüfusuna dair gelecek projeksiyonunu net olarak hatırlayamasam da gelişen sanayiyle birlikte hızla artan nüfusun, Bergama’nın dokusunu olumsuz etkileyeceği endişesi hâlâ güncel.

Son olarak, ticaret açısından önemli bir yere sahip, avlusunda vakit geçirdiğimiz, halkın aktif olarak kullandığı bir buluşma mekânı olan Çukur Han da o yıllardan sonra kapatılıp kaderine terk edilmiş. Festival kapsamındaki lezzet yürüyüşü esnasında Bergama Belediyesi’nin yakın gelecekte restorasyona başlayacağını öğrendim. Hanı ziyaret ettiğimizde, alanın bahçesinin keçiler ve oğlakların meskeni olduğunu gördük.

Bütün bu duraklar arasında tiyatro festivaline ev sahipliği yapan mekanlar da var. [2] Kale Mahallesi’ndeki Domuz Alanı, o zamanlar gördüğüm hâlinden çok da farklı bir durumda değil. Haliç Üniversitesi Konservatuarı Tiyatro Bölümü’nün Monologlar Müzesi #TBT isimli performansında, Domuz Alanı’ndaki otobüs durağında geçen kurgusuyla, düğünden kaçan bir genç kızın isyanına tanık olduk. Oradan, bugün butik otele dönüştürülmüş müstakil bir evin önünde, uygun kirada oturmanın bedelini komşularının baskısıyla ödeyen bir oyuncunun içine attıklarını dinledik. Alanın farklı noktalarına seyirciyi davet eden kurguda, Koca Alan Sokağı’nda şiddetli bir aşk hikâyesinde durakladık. 

Sonra Bergamalı bir delikanlının davetiyle Akropol Restoran’ın (Rumca adıyla Kafeneon Attalos[3]) bahçesine vardık. [4] Bu mekânın bahçesinde Maria Paleologina adındaki genç kıza tutulan bir adamın hikâyesini dinledik. Oradan, toprağa gömülmüş sırlarıyla babasının yasını tutan bir kızın anlatısına dâhil olarak bir cenaze evinde, taziye ziyaretindeydik. Mekânın alt katında yer alan Tonoz’a indiğimiz son durakta ise geçmişiyle yüzleşen bir adamın hikâyesiyle oyun sonlandı.

Karakterler, ilişkiler ve gündelik hayat detayları üzerinden Bergama’ya yapılan referanslar hissediliyordu. Oyun mekânı olarak seçilen Domuz Alanı ve civarı, zihinsel ve duygusal bakımdan külçe gibi ağır bir tarihi sahip. 1922 öncesinde Rum ve Ermeni yerleşimi olan ve bu toplulukların yoğun olarak yaşadığı ve ticaret yaptığı bölge; baskı, şiddet ve zorunlu göçlerle eski sakinlerinden koparılmış bir geçmişi taşıyor. Bu alanın hikâyesi, Stratis Balaskas’ın aile tarihinde kristalleşiyor. [5]

Oyun mekânı olarak seçilen Domuz Alanı ve civarı, zihinsel ve duygusal bakımdan külçe gibi ağır bir tarihe sahip. 1922 öncesinde Rum ve Ermeni yerleşimi olan ve bu toplulukların yoğun olarak yaşadığı, ticaret yaptığı bölge; baskı, şiddet ve zorunlu göçlerle eski sakinlerinden koparılmış bir geçmişi barındırıyor. 

Domuz Alanı’nın bu ismi taşımasına dair söylencelerden biri burada domuz çiftliklerinin bulunması, diğeri ise domuz pazarı olarak kullanılması. [6] Fakat herkes de bu alanı bu isimle anmıyor. “Domuz” adını kullanmayı tercih etmeyenler, buraya “Büyük Alan” ya da “Koca Alan” diyor. Bu tercihin sebebi, “Domuz Alanı” isminin farklı etnik kimliklere sahip eski yerleşik özneleri ve kentin geçmiş tarihini anımsatıyor olması. 

Yüzleşmeye muhtaç, tarihsel bir çelişkinin varlığı sokak isimlerinde de kendisi gösteriyor. İttihat ve Terakki Caddesi’nden geçip alana ulaştığımızı ve o dönemin aktörlerinden Mahmud Şevket Paşa’nın adını taşıyan bir sokağa rastladığımızı düşünürsek… Geçmişi geride bırakma eğilimine rağmen bugün, geçmişin dip akıntısının sızıntılarla yüzeye çıktığını Bergama’da geçirdiğimiz kısacık zamanda hissetmek mümkündü. 

Bu hikâyenin ağırlığıyla BerKM’de izlediğim MSGSÜ Tiyatro Anasanat Dalı’nın Yangınlar isimli oyununda anlatılan hikâye birebir örtüşüyordu. Kederli bir geçmiş, şiddet ve bastırılmışlıklarla yaşanan onca tanıklığın farklı coğrafyalardaki acısı birbirini buldu. Savaşın gölgesinde yaşanan hayatlar, sürgün edilmenin yarattığı kırılganlıklar ve baskının farklı veçheleri tüm açıklığıyla karşımızdaydı.  

Festival boyunca oyun için kullanılan mekânın kendi hafızasında taşıdığı bilgi ile oyunun hikâyesindeki parçalar farklı miktarlarda birbirinin içine geçiyor. Tiyatro, bir yandan doğrudan faili olmadığımız meselelerle farklı karakterler aracılığıyla ilişki kurmamızı kolaylaştırırken; diğer yandan tarihsel yüzleşmenin gerçekleşmediği meseleler üzerine düşünmeyi ve birlikte konuşma cesaretini örgütlüyor. Üstelik bunu bir oyun süresine sığdırıp sonrasındaki zamana yayılan bir etki bırakıyor. Bu yüzden Bergama Tiyatro Festivali’nin bugüne dek yarattığı birikimi kararlılıkla ve her edisyonda derinleştirerek sürdürebilmesinin ayrı bir kıymeti var. Festival takipçilerinin bu yıl seyrettiği oyunlarla geçmiş yıllarda deneyimledikleri oyunlar arasında bağ kurmuş olduklarını, dolayısıyla topluluk eliyle derinleşen kültürel ve tarihsel bir birikime dönüştüğünü gözlemliyoruz.  

Arasta ilk gördüğüm zamanlarda o dönemin ruhuna uygun, çok da el değmemiş, yer yer köhneleşmiş, farklı zanaatkârların kendi dünyalarını kurdukları sıra sıra küçük dükkânların var olduğu bir yerdi. Dükkânların neredeyse yarısından fazlası kapalıydı. 

14. yüzyıldan bu yana varlığını sürdüren arastada; bugün ayakkabıcı, terzi, yorgancı, yemci, lokumcu ve kilimci gibi esnaflar faaliyetlerini kısmen de olsa sürdürüyor. Mekân, geçirdiği restorasyon sonrasında çok daha bakımlı bir görünüme sahip. Diğer yandan Bergama’nın kültürel mirasıyla ilişki kurma çabası gösteren tasarım odaklı dükkânlar ve kahve dükkânları boy gösteriyor. Buna ek olarak, Anadolu kasabalarındaki benzer örnekleri gibi, kahvehaneleri ve esnaf profiliyle arastaların eril mekânlar olduklarını da unutmamak gerek.

Festivalin gündelik hayatta eril nitelikler taşıyan böylesi bir mekânı daha kapsayıcı, açık ve etkileşime imkân tanıyan bir yapıya doğru esnettiği; Bergama’nın yerlisi ile dışarıdan gelen festival izleyicisi arasındaki yabancılaşma mesafesini azaltarak burayı renkli bir karşılaşma alanına dönüştürdüğü söylenebilir. Özellikle İstanbul’da tarihi bir handa seyircisiyle kucaklaştıktan sonra bu kez arastada sahnelenen -Reşat Ekrem Koçu’nun kitabına referansla kurgulanmış müzikli bir meddah oyunu olan- Aşk Yolunda İstanbul’da Neler Olmuş: Çerkes Rıdvan’ın Dolabı için buluşan kalabalığı gözlemlemek tüm bu düşünceleri açığa çıkardı. 

Yine Arasta’da gerçekleşen AWP&BTF Çocuk Tiyatrosu’nun Baretler Kafaya, Çocuklar Sahaya isimli oyunu, Bergama’da yenilenebilir enerji alanında faaliyet gösteren Ateş Wind Power’ın sponsorluğunda sahnelendi. Rüzgâr kuleleri ve jeneratörlerin üretildiği tesiste iş sağlığı ve güvenliği kurallarını konu alan oyunda, bu yapı bünyesinde çalışanların çocukları rol aldı. Çocukların dünyasında tiyatroyla sahici ve doğrudan bir ilişki kurmanın yarattığı heyecanı görmemek imkânsız. Amatör bir tiyatro topluluğunun parçası olma deneyimi, tiyatroyu ileride meslek olarak hayatlarına alacakları bir ihtimalin potansiyeli taşıyor. Bu üretimin bir başka değerli çıktısı daha var: Doğrudan üretim mekânıyla bağ kuran; işveren, çalışanlar ve çocuklar arasında diyalog inşa eden ilham veren bir model sunması.

Emek ve mücadele ekseninde zengin bir birikimi sahip Bergama gibi bir yerde, yeni kuşakların güzergahını tiyatro gibi performatif bir sanatla kesiştirmek oldukça değerli bir çaba. Örneğin Bergama tarihinde önemli bir yeri olan Sümerbank Bergama Tekstil Fabrikası’nda bir zamanlar aktif bir tiyatro topluluğu olduğu düşünüldüğünde, emek tarihindeki bu birikimi bugünle yeniden ilişkilendirmek ufuk açıcı bir hayal olabilir. [7]

Başka bir örnek ise Osmanlı Devleti’ndeki ilk “makine kırıcılığı” (Luddizm) eylemlerinden biri olan ve 1875 yılında Bergama’da iplik üreten bir fabrikada çalışan kadın işçilerin tarihi direnişini [8] hatırlamak… Bu direniş toplumsal hafızayla bugün arasında düşünmeye değer bir güzergâhtan geçiyor. Bergama’nın antik dönemden bugüne taşıdığı derin miras, yalnızca arkeolojiyle ilişkilenen “uzak geçmiş”ten ibaret değil; aynı zamanda ekoloji mücadelesi ve emek tarihi gibi anımsamanın farklı coğrafyalarda da karşılık bulabileceği zengin bir zemin. 

2005 yılına geri döneceğim, atölye saha araştırması sırasında Bergama ile özdeşleşen mücadele ve direniş hikâyelerini doğrudan öznelerinden dinlemiştik. Ekoloji mücadelesinde ilk sırada bahsi geçen siyanürlü altın madenciliği, bu anlamda aklıma gelenlerin ilki. Bergama ekoloji hareketi, bugün Kozak Yaylası’ndaki yeni maden ve taş ocağı projelerine karşı mücadelesini sürdürüyor. Fıstık çamı üretimini imkânsız kılacak bu projelere karşı ÇED iptal davaları açıldı, hukuki nöbetler tutuldu. Yaşadığı toprağı korumaya dönük bu karşı duruşta kadınlar direnişleriyle başat bir rol üstlendi. [9] Bugün ormanı, toprağı, suyu, havayı korumak için verilen mücadeleye rehberlik edebilecek bu tür deneyimlerin hafızada silikleştiği ve görünmezleştiği bir ortamda; tiyatro gibi tarihsel bir ritüel ile var olduğu coğrafyayı kesiştiren ve başka coğrafyalara ilham veren içerikler üretmek, yaşam savunusunu da doğrudan güçlendirmek demek. 

Tarihsel geçmişin derinliklerinde saklı bilgiyi düşününce, tiyatronun mutfağında pişirilecek onca hikâyenin var olduğu aşikâr. Bu yüzden festivalin bugüne dek ortaya koydukları kadar gelecekte üretecekleri karşısında da sabırsızlık duymak son derece doğal.

Tiyatro Festivali için en gözde ve eşsiz mekânlarından biri olan, antik dönemin sağlık ve şifa merkezi Asklepion’daki oyun deneyimine geçmeden önce, Allianoi’den bahsetmeliyim. Bergama’yı ilk ziyaret ettiğimde, 2000 yıllık geçmişi olan ve termal sularıyla bilinen, bugün sular altında bırakılan önemli sağlık merkezi Allianoi Antik Kenti’ni görme imkânım olmuştu. Bunun ne kadar büyük bir şans olduğunu bugün çok daha iyi anlıyorum. 

Tiyatro Festivali kapsamında gerçekleşen Bergama Arkeoloji Müzesi turunda, antik kentten çıkarılan Nymphe heykeliyle karşılaşmak; yerinden yurdundan edilmiş ve varoluş amacını kaybetmiş bir su perisinin hikâyesine tanıklık etmek demekti. Heykelin antik kentten çıkarılma haberine eşlik eden o fotoğraf hâlâ hafızamda: Plastik kemerlerle belinden ve ayaklarından sarılmış heykeli taşımaya çalışan dört erkek görevlinin, bu kadın bedenini ellerinden ve ayaklarından tutarak onu yerinden ettiğini düşündüren bir fotoğraf. Tuhaf bir his. Antik kentin sular altında bırakılarak uğradığı şiddetin taşlaştığını da düşündüren bir imge. Sıcak termal suyun önce heykelin ellerindeki istiridye kabuğuna dolması, ardından havuza akışı oldukça şiirsel bir sahneydi. Heykel müze görevlilerince taşınıp kaynağından koparıldıktan sonra ise bu sahne yerini kurak bir görüntüye bıraktı. Allianoi büyük bir hukuk mücadelesi verilmesine rağmen ne yazık ki kaybedildi. 

Atölye notları arasında rastladığım, Allianoi’nin baraj suları altında kalmasını engellemek amacıyla hazırlanan dilekçede, söz konusu baraja 40-50 yıl ömür biçildiğini düşünürsek, bugün bu sürenin neredeyse yarısı tamamlanmış durumda. Allianoi’nin tanıklık ettiği binlerce yıllık zamanın yanında esamesi bile okunmayacak bir zaman dilimi. Bu süre dolduğunda dahi 15-20 metre derine inilerek arkeolojik kalıntıların yeniden ortaya çıkarılmasının pek mümkün olmadığı ifade ediliyor.   

Atölye kapsamında hazırladığımız sosyal yapı raporunda başka bir not daha vardı: Başta Akropol, Asklepion ve Bergama Müzesi gibi alanların aktif olarak kullanılması; geleceğe dönük sanat etkinliklerine ev sahipliği yapabilecek ve kentin gereksinimini karşılayacak kültür merkezleri, sergi alanları, tiyatro ve sinema gibi kültürel mekanların oluşturulması gerektiğini vurgulamışız. Bu etkinlikler arasında uluslararası bir tiyatro festivali düzenlenmesinin özellikle altını çizmişiz. Aklın yolu bir… Bergama’ya bakınca; dağı, taşı kendi hikâyesini anlatırken adeta başka varlıkları da kendi hikâyelerini anlatmaya çağırıyor. 

Asklepion’a gelince… Böylesi antik bir tiyatroda oyun izlemek, oyunun içeriğinden bağımsız olarak oyuncu ile izleyici arasında eşi benzeri olmayan bir kimya yaratıyor. Bu kadar etkileyici bir mekânda bulunmak, yalnızca bir oyunu seyretmenin ötesine geçiyor; oyuncular oyunun sonunda selama çıktığında, tüm seyircinin gözlerinin içine bakma arzusu açıkça yüzlerinden okunuyor. Gözlerindeki hareket ve ışıltı; topluluğun coşkusunu ve çokluğunu kavrama hali, hayatın nadir anlarından birinin yaşandığı hissi… Hep birlikte sözsüz ve güçlü bir akışa sürüklüyor.  

Açık havada, doğanın içinde olmanın oyuna yansımalarına tanık olmak da son derece ilginç bir deneyim. Asklepion’da sahnelenen Cimri isimli oyunda, mikrofonların teklemesiyle akışa sızan bolca doğaçlama; Sersem Kocanın Kurnaz Karısı oyununda performansa doğrudan dâhil olan bir çekirgeyi sahneden izleme ya da festival tarihinde görülmemiş kuvvetli rüzgârın etkisiyle sahnedeki askılarda dizili kıyafetlerin uçuşması… Tüm bunlar, insanı doğaya yakınlaştırıyor ve mekânın antik ruhuna yakışır şekilde, adeta başka türlü bir iyileşme hissi yaratıyor.  Oyunun bir diğer vurucu kısmı ise, zihne kazınan şu şarkı sözleriydi: “İsterse sanat karın doyurmasın, yemek sanatkâra iyi değildir. Aç ayı oynamazsa oynamasın, bir sanatkâr asla ayı değildir.” Bu sözler, oyun bittikten sonra içimden söylemeye devam ettiğim bir repliğe dönüştü. Evet, bir sanatkâr asla ayı değildir!

19. yüzyılın sonlarında Ermeni, Rum ve Yahudi sanatçıların tiyatronun kurulmasındaki öncü rollünü ve Türk tiyatrosunun dönüşüm serüvenini konu alan oyun, Bergama’nın tarihsel etnik çeşitliliğiyle de diyalog kuruyor. Bergama’dan göç etmek zorunda kalan toplulukların geride bıraktığı hayaletler sadece oyunda değil, kentin sokaklarında da kol geziyor. Bu durum oyunun şu repliklerinde belirginleşiyor:

Birazdan teatro bomboş kalacak. Ama teatro işte o zaman yaşamaya başlar. Çünkü Satenik’in bir şarkısı şu perdelerden birine takılı kalmıştır. Benim bir tiradım şu pervaza sinmiştir. Hıranuş’la Virjinya’nın bir diyaloğu, eski kostümlerin birinin yırtığına sığınmıştır. İşte bu hatıralar, o sessizlikte saklandıkları yerden çıkar, bir fısıltı halinde yine sahneye dökülürler. Artık kendimiz yoğuz. Seyircilerimiz de kalmadı. Ama repliklerimiz, fısıldaşır dururlar sabaha kadar. Gün ağarır, temizleyiciler gelir, replikler yerlerine kaçışır. Perde. [10]

Tiyatro festivalinde Fransız Enstitüsü’nün katkılarıyla gerçekleşen, koreografisini Pierre Rigal’in üstlendiği ve Asklepion’da seyirciyle buluşan Compagnie Dernière Minute topluluğunun sahnelediği R·ONDE·S, gündelik hayatın zamansal düzeninden uzaklaşabilmek için harika bir fırsattı. Altı dansçının bedenlerinin iç içe geçtiği; zaman zaman tek bir organizmaya, bir hücreye, atan bir kalbe ya da aksayan bir ritme dönüştüğü performans, seyirciyi doğanın derin duyuşuna bağlıyordu. Hipnotize edici etkisiyle, seyirciyi kendi bedeninin ritmine yakınlaştıran bu deneyim, “ilkel” zamanların döngüsel işleyişine uyumlandığımız büyüleyici bir işti. Sesleriyle gösteriye dâhil olan ağustos böcekleri ise performansın adeta doğal birer oyuncusu, kadronun ayrılmaz bir parçasıydı.  

Erkek ağustos böceklerinin dişi böceklere karşı çiftleşme çağrısında bulunmak ve yırtıcıları uzaklaştırmak için güçlü timbal kaslarıyla çıkardığı döngüsel sesler, oyunun titreşimsel döngüsüyle içe içe karıştı. Seyircinin bu ritim karşısında eserin sonunda kolektif bir bedenin ritmini birlikte bulma teşebbüsü ise keyifle izlenen bir performanstan öte, bambaşka bir deneyime dönüştü. 

Akropol’de gerçekleşen Akropol Gün Batımı: İçindeki Ses başlıklı performans ise kulaklarımızdan süzülerek tüm bedenimizi kuşattı. Bergama’yla özdeşleşen Zeus Sunağı’nın sökülüp götürüldüğü o zemin, performansa sahne oluyordu. İcracılar Selçuk Artut ve Nihal Saruhanlı, birkaç merdiven basamağının üzerindeki büyük kaya parçasının sesini bize duyurdular.

Canlı bir varlığın, bir kayanın durduğu yerdeki varoluşunu derinden kavramanın yolunu gösteren; yaşamsal materyalizmi zihinsel sınırları aşarak duyumsanabilir bir forma büründüren bir müdahaleydi bu. Bu arada Zeus Sunağı’nın Berlin’e taşınmasını uzun ve çetrefilli öyküsünün, festivalin doğuşuyla da doğrudan bir ilişkisi olduğunu eklemeliyim. [11] Sömürgecilik bağlamıyla süreğen tartışmayı yinelemeden belirtmek gerekirse, Berlin ve Bergama arasında doğal ve yadsınamaz bir bağın var olduğu açık. Çünkü Zeus Sunağı’nın taş bedeni, doğduğu coğrafyadan uzakta olsa da Bergama’nın hikâyesini anlatmaya ve insanlığa aktarmaya devam ediyor.  

Akropol’ün tepesinde rüzgârla birlikte salınmak, yine ağustos böceklerinin korosuna katılmak ve o sunağın üzerinde duran iki devasa çam ağacının aralarındaki fısıldaşmaları duymaya çalışmak benzersiz bir duyusal şölene dönüştü. 

Festival boyunca etkinlik mekânları arasında mekik dokurken, tam sürat koşturmama rağmen kaçırdığım ya da aralarında seçim yapmak zorunda kaldığım oyunlar oldu. Yine de payıma düşen, seyretme şansına eriştiğim tüm bu güzel işler için emeği geçen herkese teşekkür ederim.

Yerel yönetim, kamu kurumları ve sivil toplum örgütlerinin desteklerini doğru bir zeminde buluşturmak için büyük çaba sarf eden festival ekibine emekleri, Bergama halkına ise misafirperverlikleri için teşekkür etmek, Bergama’daki yerleşik dostlarıma minnettarlığımı bu yazı vesilesiyle yeniden iletmek isterim. Antik zamanlardan bugüne bir kenti tiyatro dostu kılmanın güzergâhını yeniden açarak bu mirası yaşatıyor olmaları büyük bir kültürel kazanım.  

* Bergama’daki planlama atölyesinde birlikte çalıştığım tüm okul arkadaşlarıma ve arşivini benim için gözden geçiren Ahmetcan Alpan’a teşekkürlerimle.