Podcastin ilk duyurusunu yaptığımda Günlük Ritüeller[2] kitabından ilhamla şu soruları sormuştum: Sürdürülebilir yaratıcı üretim için temel seviyede bir ekonomik rahatlık şart mıdır? Hangi “diğer işler” sanatçılar için daha makbul kabul edilir? Bu işler ne kadar görünür olmalı? Tam zamanlı bir işte çalışarak sanat üretmeye devam etmek mümkün müdür? Atölyesinde çalışan bohem sanatçı stereotipi bugün ne kadar geçerli?
Sanat kariyeriyle birlikte sürdürülebilen “makbul” işler, örneğin üniversitede ders vermek ya da atölye yürütmek, sanat pratiğinin eğitmenlik yönüyle ilişkilenen işler olarak görülüyor. En makbulü sanat dışında hiçbir alanda var olmamak, makbul olmayan ise başka bir alanda başarılı olup o alanda da tanınmak. Podcastte konuk ettiğim sanatçıların çoğu eğitmenlik yaparken, bazıları sanatın dışında farklı alanlarda, bazıları ise yine kültür-sanat alanında başka profesyonel işlerde çalışmalarını sürdürüyordu.
Mühendislik, mimarlık ve şehir planlama eğitimi almış, hem öğrenim sırasında hem de sonrasında sanat üretiminde bulunmuş biri olarak sanat pratiğim son on yıl içinde “sanat eseri” üretiminden, üniversitede ders vermek, sivil toplum kuruluşlarında proje yürütmek ve kültür kurumlarında yöneticilik yapmak gibi farklı yaratıcı alanlardaki işlere dönüştü. Kariyerimin bu şekilde evrilmesi hem dünya ve Türkiye’nin şartları hem de benim kişisel olarak nasıl bir hayat yaşamak istediğimi keşfetmem ile birlikte şekillendi. Bu farkındalıkta Julia Cameron’ın Sanatçının Yolu[3] kitabının da payı var. Özellikle de sabah uyanır uyanmaz kalemi, defteri eline alıp hiç düşünmeden aklına ilk gelen cümleleri sıralayarak 3 sayfa yazı yazmayı öneren, sabah sayfaları pratiğinin. Her sabah yazmak bana büyük cevaplar vermedi ama neyin benim için öncelikli olduğunu görmeme destek oldu. Kendimi daha iyi tanıdıkça tek başına üretmenin değil, birileriyle birlikte insanlara doğrudan temas eden üretimlerde bulunmanın ve belirsiz değil düzenli bir gelirin benim hayatım için öncelikli olduğunu anladım.
Sanatçılarla yapılan söyleşilerde daha çok, sanatçının sanat alanına ilgisinin nasıl geliştiği, nelerden beslendiği konuşulurken, sanatçı toplumdan ve fiziksel gerçekliklerden izole, ideal bir dünyada üretiyormuş gibi konumlandırılabiliyor. Ve Diğer İşler’de üretimi mümkün kılan hayatları da konuşuyor olmak dinleyicilerden samimi ve organik olarak gelişen bir ilgi gördü. Türkiye’den sonra en çok Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Hollanda gibi ülkelerden dinlendi. Dinleyicilerin %42’si benim de içinde bulunduğum 35-44 yaş aralığında ve sanıyorum ki birçok podcastte olduğu gibi çoğunluğu (yaklaşık %70’i) kadın. Her yeni bölümü yayımladıktan sonra tanımadığım insanlardan gelen mesajlar hem beni hem de konuklarımı çok motive etti.
12 bölümlük bir podcastte, bunun bir sosyal bilimler araştırması değil, öznel bir üretim olduğunun bilincindeydim. Yine de davet ettiğim sanatçıların “diğer işleri”nin farklı alanlara yayılmasına dikkat ettim ve olabildiğince farklı arka planlara sahip sanatçılara yer vermeye çalıştım. Kendim de fotoğraf pratiğinden geldiğim için ağırlık fotoğraf üreten sanatçılardaydı. Sanatçıların sanat dışındaki işleri ne kadar çeşitleniyor ve ne kadar görünür en çok bunu merak ediyordum. Tahmin edebileceğiniz gibi üniversitede sanat eğitimi almış olmak ya da başka bir disiplinden geliyor olmak sanatçıların yapacakları diğer işlerin içeriğini ilk etkileyen faktör. Bununla beraber sanırım herkes kendi biricik koşullarına göre bu “diğer işleri” yaratıyor.
Podcastin cevabı en çok merak edilen konularından “sanatla uğraşabilmek için belirli ayrıcalıklara sahip olmak bir ön koşul mudur?” sorusunun mutlak; yani yer, zaman ve kişilerden bağımsız bir cevabı yoktur ama bir genelleme yapacak olursak, dışarıdan gelen bir destek olsa da olmasa da, kişinin kendine sponsorluk yapması gerektiğini söylemek sanırım yanlış olmaz.
Podcastime katılarak kimi zaman ekonomik kırılganlıklarından, kimi zaman tükenmişliklerinden, kimi zaman da ayrıcalıklarından samimiyetle bahseden sanatçılara ve dinleyenlere çok şey borçluyum. Tüm bunlar üzerine yeniden düşünmeme ve düşüncelerimi bu yazı aracılığıyla toparlamama alan açan Orta Format ekibi aracılığıyla da şu anda bu yazıyı yazarken fark ediyorum ki sanat üretmeye başladığım ilk yıllarda -lisans eğitimim sırasında- fotoğraf serilerim üzerine yazmak, onları bir seçki haline getirmek, bu işleri ilk defa bir web sitesi oluşturup orada paylaşmak için ailemin yazlık evinin kuytu arka balkonunda oturup çalışıyordum. Yine bir yaz günü, bu sefer yıllık izindeyken, bu yazıyı yazabilmek için yine aynı arka balkona çekilmişim. Bu sefer içeride 11 aylık oğlum uyuyor, annem uyanırsa sesini duymak için yanında bekleyerek bana bu yazıyı yazabilecek zamanı sağlıyor, ben de odaklanıp kendime bu vakti ayırabiliyorum. Virginia Woolf’un da işaret ettiği gibi, üretmek için kendimize ait bir mekana ve zamana[4], bu zamanı yaratabilmek içinse maddi ve manevi desteklere ihtiyacımız var. Benim için de yıllar sonra aynı balkonda yeniden oturuyor olmak, üretmek için ihtiyaç duyduğumuz bu koşulların hayatımız boyunca nasıl değiştiğini ve birbirine nasıl eklemlendiğini düşünmek için bir vesile oluyor.
Beril’in bu sırada okuduğu kitaplar
Kadınlar, Rüyalar, Ejderhalar – Ursula Le Guin
Plan and Play, Play and Plan: Defining Your Art Practice – Janwillem Schrofer
Günlük Ritüeller – Mason Currey
Günlük Ritüeller II – Mason Currey
Sanatçının Yolu – Julia Cameron
Kendine Ait Bir Oda – Virginia Woolf